Seensa
- Hiyyummaan rakkoo hawaasummaa, dinagdee fi siyaasaa addunyaa guutuu keessatti yeroo mara ilaalcha keessa ooluudha. Yeroo tokko tokko hiyyummaan akka rakkoo dhuunfaa fakkaatus, dhugumatti garuu rakkoo walxaxaa fi hawaasummaa ta’eedha. Hiyyummaa jechuun, namni yookiin hawaasni tokko wantoota bu’uura jireenyaaf barbaachisan akka nyaata, uffata, mana jireenyaa, barnootaa, fi tajaajila fayyaa gahaa argachuu dadhabuudha. Hiyyummaan sababa hedduun uumama, garuu hanqinni carraa hojii, barnootaa, fi tajaajilli fayyaa sababoota ijoo ta’uun beekamaadha.Addunyaan har’a guddina teknoolojii fi diinagdee irra jiraatuyyuu, miliyoonaa fi biliyoonaa namoota hiyyummaa jala jiran ni argina. Kun ammoo haala carraa hojii, barnoota gahaa dhabuu, fi tajaajila fayyaa hamaa waliin wal qabatee jira. Kanaaf, qorannoon kun sababoota hiyyummaa sadiin hojii dhabuu, barnoota dhabuu fi fayyaa dhabuu irratti xiyyeeffata.
1. Hanqina Carraa Hojii
- Hiyyummaa keessatti sababa guddaan hojii dhabuu fi carraa hojii dhabuudha. Namoonni hedduun, keessumaa dargaggoonni, carraa hojii gahaa argachuu hin dandeenye. Sababni isaa guddinni dinagdee lafa qabeenyaa irratti hunda’e haphachuu, qabeenyi jiru sirnaan qoodamuu dhabuufi, dorgommii hojii keessa jiran caalaatti dabaluu dha.Hojii dhabuu qofatu osoo hin taane, hojii dandeettii namaa hin fayyadamne fi mindaa gadi aanaa qabu illee hiyyummaa jabeessa. Namni tokko yeroo hunda hojii hojjetu ta’us, yoo mindaan isaa hin gahine, jireenya isaa jijjiiruu hin danda’u. Kun hiyyummaa “hiyyummaa hojii irratti argamu” (working poverty) jedhama.Akkasumas, hojii dhabuu irraan kan ka’e dargaggoonni hedduun gara magaalaa deemu, achittis carraa hojii dhabanii rakkoo hiyyummaa keessatti kufu. Mootummaan hojii uumuu irratti xiyyeeffannoo yoo kennu, akka hojii dhuunfaa, hojii ofiin hojjechuu (entrepreneurship), fi liqii xixiqqaa deeggarsaaf yoo kennu, hiyyummaan ni hir’ata.
2. Hanqina Barnootaa
- Barnootni bu’uura guddina nam-tokkee fi hawaasaati. Namni barnoota gahaa hin qabne carraa hojii argachuu fi dinagdee ofii fooyyessuu hin danda’u. Sababni tokko tokko yeroo baay’ee barnootni baasii cimaa qabaachuu, mana barumsaa fagoo jiraachuu, ykn haalli maatii dadhabuu dha.Hanqinni barnootaa hiyyummaa itti fufaaf sababa ta’a. Namni barnoota hin baranne hojii gahaa argachuu hin danda’u, hojii argatees mindaa xiqqaa argata. Barnootni barattoota dandeessisu fi gara carraa dinagdee bal’ataa geessu ta’uu qaba. Kanaaf, mootummaa fi hawaasni barnoota qulqullina qabu namoota hundaaf banuu qabu.Akkasumas, dubartoonni yeroo hedduu carraa barnootaa dhabuu irraan kan ka’e hiyyummaa hamaa keessatti kufu. Yoo dubartiin baratte, maatii fi hawaasni jireenya fooyya’a argata. Kanaaf, barnoota dubartootaa jabeessuun furmaata hiyyummaa keessaa isa ol’aanaadha.
3. Hanqina Tajaajila Fayyaa
- Fayyaan bu’uura jireenya namaati. Namni fayyaa gaarii yoo hin qabne, hojii hojjechuu hin danda’u, carraa dinagdee hin fayyadamne, maallaqa horachuu hin dandeenye. Kanaaf, hanqinni tajaajila fayyaa sababa hiyyummaa guddaadha.Tajaajilli fayyaa yeroo hedduu qaqqabummaa xiqqaa qaba; bakka baadiyyaa keessa jiraatan hospitaala ykn mana fayyaa gahaa hin qaban. Dhukkubni yeroo dheeraa (akka sukkaara, dhiibbaa dhiigaa, ykn TB) namoota hedduu hiyyummaa jala galcha. Yeroo tokko tokko, namni tokko qarshii fayyaa dhabuun dhukkubsatee hojii irraa dhaabbata.Tajaajilli fayyaa yoo qaqqabamaa ta’e, hiyyummaan ni hir’ata. Mootummaan tajaajila fayyaa hundaaf banuu, gatii qoricha hir’isuufi carraa hojii fayyaa keessatti uumuun furmaata ta’a.
4. Miidhaa Hiyyummaa Hawaasa Irratti
- Hiyyummaan hawaasa keessatti rakkoo hedduu fida. Jireenya nama dhuunfaa keessatti miidhaa sammuu, sodaa, fi abdii dhabuun ni mul’ata. Akkasumas, hiyyummaan guddina dinagdee biyyoolessaa gufachiisa. Namoonni hiyyummaa keessa jiran hojii hojjechuu fi dorgommii dinagdee keessatti hirmaachuu hin danda’an.Hiyyummaan rakkoo nyaataa, barnootaa fi fayyaa dabalatee, walitti dhufeenya hawaasaa diiguu danda’a. Namoonni hiyyeeyyi ta’an yeroo tokko tokko of irraa kutu, waan isaan irratti amanamummaa dhabaniif hawaasa keessaa adda ba’u. Kunis hiyyummaa itti fufaaf sababa ta’a.
5. Furmaata Hiyyummaa
- Hiyyummaa hir’isuuf tarkaanfii waliigalaa barbaachisaadha. Mootummaan, hawaasni, fi dhaabbileen dhuunfaa hirmaachuu qabu. Tarkaanfiileen barbaachisan keessaa:Carraa hojii uumuu: hojii dhuunfaa deeggaruu, dargaggootaaf leenjii hojii kennuu, fi liqii xixiqqaa dhiyeessuu.Barnoota qulqullina qabu kennuu: mana barumsaa banuu, barattoota hiyyeeyyi deeggaruu, fi barnoota hojii waliin walqabatu kennuu.Tajaajila fayyaa hundaaf banuu: hospitaalota, qorichawwan, fi hojjettoota fayyaa guddisuu.Deeggarsa hawaasummaa: namoota rakkataniif gargaarsa midhaan, uffata, fi mana jireenyaa kennuu.
Xumura
- Hiyyummaan rakkoo hawaasa bal’aa fi ulfaataa dha, sababa carraa hojii dhabuun, barnoota gahaa dhabuu, fi tajaajila fayyaa hamaa irraa maddu. Hiyyummaan hawaasa guddaa irratti dhiibbaa geessisa, guddina dinagdee fi tasgabbii hawaasummaa ni gufachiisa.Furmaanni isaa carraa hojii uumuu, barnoota qulqullina qabu kennuu, fi tajaajila fayyaa hundaaf banuu irratti hunda’a. Yoo tarkaanfiin sirrii fudhatame, hiyyummaan ni hir’ata, hawaasni tasgabbaa’a, fi guddinni dinagdee ni mirkanaa.a.